Op de derde dag van Theater op de Markt verkende 'On circus' het thema 'circuslichamen'. De titel is wat provocerend, want we weten dat er nog altijd een uitdaging bestaat als het gaat om de normatieve aspecten van lichamen en optreden in de huidige circuswereld. De gezelschappen die vandaag zijn uitgenodigd door THERE THERE Company als onderdeel van het artistieke programma van Theater op de Markt 2023 waren het Belgische Circumstances – voor deze gelegenheid vertegenwoordigd door dramaturge Marie Peeters – en de Franse Sandrine Juglair. Beiden stonden stil bij een niet-normatieve kijk op lichamen. Ze gaven de deelnemers inzicht in hun werk om meer te leren over hun verhaal. Hun ervaring weerspiegelt het thema vanuit twee unieke standpunten. In het geval van 'GLORIOUS BODIES' van Circumstances zijn de lichamen fysieke archieven in een collectieve reis van het verleden naar de huidige wereld van het circus. In haar duet 'Dicklove' verkent Sandrine dan weer haar identiteitskwesties ten gunste van de creatieve expressie van een onafscheidelijke zelf. Wat hebben ze met elkaar gemeen? Ze delen een creatieve eigenschap. De eigenschap om herinneringen te belichamen in auto-fictie, hun verleden te transformeren door het op het podium te herleven via hun 'vlees en botten'.
Na een korte inleiding door Hanna en Toon en een beknopte voorstelling van de deelnemers gaat de microfoon naar de gasten, zodat die zichzelf kunnen voorstellen en vrijuit kunnen praten. Na de twee speeches praten de deelnemers verder in groepjes van drie om hun gedachten over het thema te delen.
'GLORIOUS BODIES' is een voorstelling van Piet Van Dycke en Circumstances. Ze gaat over de aan- of afwezigheid van oudere lichamen op het podium. Het is een fysiek ontroerende en hoopvolle circus- en dansvoorstelling over de capaciteit van onze lichamen, over zien en gezien worden, met zes acrobaten tussen 54 en 67 jaar oud, elk met een verleden in partneracrobatiek. Ze wilden op het podium werken met oudere lichamen om te vertellen over doorzettingsvermogen, volharding, vakmanschap, circusgeschiedenis, speelsheid, zorg, zachtheid, ontmoetingen en afscheid. Marie begint als eerste te praten. Ze licht de centrale aspecten van de voorstelling toe. Als dramaturge volgde ze het creatieproces van begin tot eind. Ze heeft een goed inzicht in het hoe, het waarom en de verwachtingen achter de schermen.
Toen ze op zoek waren naar acrobaten vermeldde Kim-Jomi Fisher van het gezelschap Marta & Kim zijn vader Johannes, die nog steeds aan circus deed en ze introduceerde aan een kleine groep artiesten waarmee hij nog steeds contact had. De leden van de groep kenden elkaar al meer dan 20 jaar. Sommigen maakten samen een voorstelling, en anderen leerden elkaar kennen tijdens een acrobatie-festival. Tijdens het creatieproces verzamelden ze een hoop materiaal over hen uit het verleden. Hoe ze begonnen als acrobaten, wat ze er zo leuk aan vinden, op welke moeilijkheden ze zijn gestoten en het belangrijkste: archieven van foto's en filmpjes over hun trucs en herinneringen om de voorstelling vorm te geven. Ze konden hun verhalen en ervaringen als acrobaten opdiepen en ze versmelten met hun huidige persoonlijkheid. Allemaal hebben ze boeiende verhalen over het circus en sterke meningen. Het gezelschap nam al hun gesprekken op en maakte videoportretten om de voorstelling en hun specifieke, collectieve geschiedenis voor te stellen.
Marie beklemtoont het voornaamste doel van de voorstelling: de schoonheid van oudere lichamen op het podium laten zien, tonen hoe krachtig ze nog altijd zijn. Het is zo jammer dat oudere lichamen in de wereld van dans en circus van het podium verdwijnen. Ze mogen hun krachtige aanwezigheid vaak niet meer laten zien. Circus en partneracrobatiek zijn het perfecte medium om te tonen hoe ouder worden er ook kan uitzien, met een klemtoon op hun huidige energie en hun vakmanschap, maar vooral ook op de onderlinge afhankelijkheid van de lichamen, hun compliciteit op het podium om een figuur of truc te doen, hun vertrouwen in elkaar. Marie benadrukt hoe partneracrobatiek ons aan het denken kan zetten over de interactie tussen mensen, vooral in een wereld die zo geobsedeerd is door het individuele aspect van de eigen persoon. Onze maatschappij heeft de neiging om oudere lichamen te verstoppen, en dan vooral dat van vrouwen. Er staat nog een grote druk op 'succesvol' oud worden’. Om die sociale kant te versterken, haalt Marie een citaat aan van Susan Sontag. Die zei dat ouder worden betekent dat de marges van zichtbaarheid op de arbeidsmarkt, de visuele markt en de sociaal-politieke markt moeten worden verschoven.
Als er geen oudere mensen op het podium zijn te zien, versterkt dit de overtuiging dat de lichamen van dansers of circusartiesten na een zekere leeftijd de fysieke eisen van een voorstelling niet meer aankunnen. Ze moeten dus met pensioen. Dit wordt gezien als een universeel gevolg van verouderen, en niet als iets dat afhankelijk is van de individuele artiest, zijn fysieke conditie of persoonlijke beslissingen. We staan er niet bij stil dat er nog andere redenen zijn waarom artiesten ermee ophouden, zoals het gebrek aan financiële stabiliteit. We mogen ook niet vergeten dat de deelnemers van Glorious Bodies van een generatie zijn waarin circus geen betaalde baan was waarmee je je gezin kon onderhouden.
Marie gaat verder over de normatieve kijk op lichamen in circus en dans. Door het vooringenomen idee dat een voorstelling om jonge, flexibele, mooie en gezonde lichamen vraagt, neigen we perfectie na te streven. Maar we kunnen ook focussen op de kracht van zorg en de bijzonderheden van het lichaam. Een van de meest ontroerende aspecten van het creatieproces voor haar en regisseur Piet Van Dycke was de herkenning van de volharding in het trainen gedurende al die jaren bij de deelnemers, hun houding rond de techniek, het niet verhullen van hun vermoeidheid, de kwetsbaarheid, hun speelsheid … Allemaal eigenschappen die ons de sleutel geven tot beter oud worden, om het leven te blijven ontdekken en verkennen via je lichamelijkheid. Het geeft ons een kostbaar inzicht in het belichaamde archief van circusacts, want net als dans is circus een kunstvorm die weinig sporen achterlaat wanneer ze niet meer wordt beoefend.
'GLORIOUS BODIES' wou de archieven van de artiesten niet zomaar opvoeren, maar ze integreren en herwerken tot een nieuwe choreografische taal, waarbij de oude trucs werden vermengd met moderne bewegingen en ze worden gebruikt als inspirerend bronmateriaal. De grote vraag die aan de basis van dit initiatief lag, was dus: welke mogelijkheden zitten er nog in hun repertoire en de wederopvoering van hun archieven? In die zin is de voorstelling een liefdesbrief aan de circustaal van een oudere generatie die wordt overgebracht door de lichamen op het podium.
Marie herinnert ons eraan dat de generatiekloof van de hele operatie voor hen allemaal een uitdaging was, omdat voorstellingen nu op een heel andere manier in elkaar worden gestoken. Ze hadden een neutrale houding op het podium, zonder een personage te ensceneren, met een andere focus op een truc. Er is veel veranderd in het circus sinds zij optraden als jonge artiesten. Een ander relevant aspect is dat de meesten van hen niet naar een circusschool gingen maar partneracrobatiek leerden via workshops, zonder te werken rond transities van één truc naar een andere of een verhaal te vertellen met bewegingen.
Marie citeert André Lepecki en zijn tekst, 'The Body As Archive: Will to Re-Enact and the Afterlives of Dances', om het concept van een levende vervanging en afgeleid begrip van het archief te versterken, ver weg van een bureaucratische werking gewijd aan het wanbeheer van het verleden. Lichamen leren technieken, bewegingen en gewoontes. Ze integreren hun repertoireherinneringen in hun heden. Tijdens de repetities activeerden ze, door trucs uit het verleden te doen, hun lichaamsarchieven om die te herontdekken en te herformuleren. Voor hun huidige performance bereikten de eigenaars van de trucs een staat van creatie waarin verleden en heden kunnen botsen en naast elkaar kunnen bestaan.
We leren van Marie dat focussen op de bijzonderheid van de lichamen, hoe ze bewegen en verouderen, al die ervaringen samenbrengen, een krachtige tool is om een meer holistische kijk op de uitvoering tot stand te brengen, de praktijk te voeden met nieuwsgierigheid en speelsheid, te blijven streven naar perfectie, maar met de pure vreugde om resultaten te behalen. Want de schoonheid en het spektakel schuilen in het proberen, in de uitvoering, de zorg en de vreugde, niet in de truc zelf.
De microfoon gaat naar Sandrine Juglair, die haar artistieke wereld voorstelt met een natuurlijk statement. Voor ze zichzelf ging zien als een circuslichaam, zag ze zichzelf als een lichaam dat circus deed. Haar achtergrond is haar persoonlijke ervaring, die van een lichaam met het natuurlijke talent om circus te doen. Ze is een Chinese paalartieste die in 2003 begon te trainen, toen steeds minder vrouwelijke artiesten geïnteresseerd waren in een techniek die zogezegd enkel voor mannen was.
Maar in die tijd was gespierd zijn en je kunnen aanpassen om te trainen en optreden een feit dat niet in vraag werd getrokken. Het was ongewoon dat een vrouw zo sterk wou zijn als een man. Voor een meisje was ze erg gespierd. Haar buitengewone lichaam heeft dan ook haar persoonlijkheid en identiteit in de wereld bepaald. Ze zag dit als iets positiefs en cultiveerde haar fysieke talent. Voor haar was de circuswereld een beslissing die voortkwam uit de omstandigheden waarin haar lichaam zich bevond.
Ze merkt op dat de maatschappij altijd sterke stereotypes heeft gecreëerd rond het sportlichaam. Het circus is nog altijd een omgeving vol oordelen. Het was moeilijk om het lichaam in die context te bevrijden. Maar de projecties van betekenis op het lichaam, zijn transformaties en identiteiten, werden voor haar stilaan een aantrekkelijk thema om te verkennen. Tijdens haar voorstelling 'Dicklove' staat ze zelf op de planken als circusartieste, vergezeld door een muzikant. Het is een duet gewijd aan de verkenning van genderidentiteit. Voor ze 'Dicklove' creëerde, ontwikkelde ze ook een solo, 'Diktat'. Deze draaide volledig rond de representaties die we in de maatschappij opvoeren om anderen te plezieren. Deze voorstelling van 45 minuten omvatte een theatrale transformatiescène waarin Sandrine vijf minuten lang de transformatie in een man speelde. Nadat ze de voorstelling hadden gezien, bleef iedereen er maar met haar over praten.
Eerst vond ze dit vervelend, want de voorstelling ging niet om genderstereotypes maar om iets compleet anders. Maar toen ze begon te luisteren naar de redeneringen achter die perceptie raakte ze geboeid door dit onthaal van het publiek. Mensen vonden het schokkend om een lichaam te zien transformeren via houding en attitude. Ze vroeg zich af waarom je verkleden wel meteen wordt geassocieerd met een uitwisseling van seksuele identiteit.
Het was niet moeilijk om dat inzicht te koppelen aan haar eigen ervaring uit het verleden. De voorstelling gaat over kindertijd en groei, de transformaties tussen vrouwen en mannen en omgekeerd, en hoe je die stereotypes tot het uiterste drijft. Spelen met gender is relatief gemakkelijk voor haar, omdat ze kan spelen met androgyn zijn. Haar circuskracht kan haar transformaties vergemakkelijken. Van de circushouding die vaak is gebaseerd op 'doen' ging ze naar die van de toeschouwer die keek naar de houdingen van anderen en hoe ze zichzelf positioneerde en gedroeg.
Na de twee toespraken gaat het gesprek verder in kleine groepjes. In mijn groepje gaan we dieper in op het ouderdomsthema van 'GLORIOUS BODIES'. We delen onze indrukken over de generatiekloof tussen circusartiesten van vroeger en nu. Daarna vergelijken we beide voorstellingen als het gaat om de kijk van anderen en de angst om beoordeeld te worden. De oude performers in 'GLORIOUS BODIES' willen op het podium zijn wie ze zijn. Ze willen geen masker dragen om zichzelf te zijn, terwijl Sandrine in Dicklove de transformaties van haar lichaam gebruikt om haar identiteit terug te eisen. Zelfs vanuit twee invalshoeken onthullen beide voorstellingen een sterke connectie met de identiteiten van circuslichamen om een persoonlijk verhaal te vertellen.
vertaald door Architekst
